Niševačka klisura, sastavni deo Svrljiške klisure

Na samo 6 kilometara od Svrljiga sa bogatim kulturno-istorijskim nasleđem i stvorenim reljefom, nalazi se jedna od najlepših klisura u istočnoj Srbiji. Sa dužinom od 1,5 kilometara predstavlja sastavni deo 15 kilometara duge Svrljiške klisure koja svojim uklještenim meandrima i lepotom parira najlepšim predelima naše zemlje.
Urezana u kalcijum-karbonatske stene mezozojske starosti predstavljala je jezerouzinu u neogenu. Ima slojeve zoogenih kalcijum-karbonata bogatih fosilnim ostacima iz neogenog perioda. Zbog svojih perfektnih prirodnih predispozicija klisura je oduvek bila naseljavana ljudima. U klisuri su pronađeni tragovi tračke civilizacije iz neolitskog perioda i to plemena Timahi, koje je naseljavalo ove prostore i po kome je sama reka Timok dobila naziv.
Za vreme Rimljana na vertikalnim liticama se podiže prvi kastel koji je služio za kontrolu jednog od najbitnijih rimskih puteva u tom periodu. Put je vodio od ušća Drima u Jadransko more (Lissus) do Arčara (Ratiaria), važne rimske rečne luke na Dunavu (današnja Bugarska). Utvrda je služila i za zaštitu rimskog grada Timacum Maius-a koji je bio smešten između današnjih naselja Niševac i Svrljig, uz samu Niševačku klisuru.
U srednjovekovnom periodu prostor Niševačke klisure je bio centar pismenosti i duhovnosti celog regiona, a sama tvrđava i civilno naselje, koje je bilo smešteno sa severne strane tvrđave kod današnjeg sela Varoš dobijaju ime Svrljig.
Za vreme vladavine Turaka celo područje oko grada Svrljiga bilo je poznato kao Svrljiška banja. Izvori termomineralnih voda su najverovatnije nestali za vreme velikih zemljotresa koji su potresli ovaj kraj u XIX veku. Bitna činjenica je i ta da je na početku XX veka počela izgradnja pruge koja danas povezuje regionalni centar istočne Srbije – Niš sa pristaništem u Prahovu, na Dunavu. Pruga uskog koloseka je počela da se gradi 1907. a puštena je u rad 1915. godine, dok je pruga širokog koloseka počela sa radom 15. avgusta 1922. godine. Proprativši ovaj događaj ondašnja štampa je potez cele Svrljiške klisure nazvala „našom Švajcarskom“.
Danas Niševačka klisura nije na turističkoj mapi Srbije onoliko koliko to zaslužuje, ali samo zbog toga ona i dalje ostaje nepromenjena, netaknuta i čuva praiskonsku lepotu koja je oduvek privlačila ljude.

Banjica

U sklopu Niševačke klisure atraktivno izletište predstavlja kupalište Banjica na Svrljiškom Timoku, koje od davnina pa sve do danas privlači veliki broj turista. Zaštićeno od vetra, sa obiljem izvora pijaće vode, celokupno područje Banjice oduvek je bilo mesto stanovanja, okupljanja i života ljudi. U antičkom, a kasnije i u turskom periodu poznato je kao bogata banja i mesto na Svrljiškom Timoku gde je magistralni rimski drum prelazio reku. Omiljeno kupalište u XX i XXI veku još uvek odiše praiskonskim sjajem.
Pored rimskog Žrtvenika (danas smeštenog u lapidarijumu niške tvrđave), na prostoru Banjice postoji i niz materijalnih arheoloških ostataka, od rimskih bedema iz V veka, preko srednjovekovnih utvrđenih zidova iz XII veka (pronađenih 2017. godine), pa sve do ostataka sistema kanala koji su obezbeđivali rad vodenice i valjavice za sukanje platna u XIX i XX veku. Ostaci „Turskog mosta“, odnosno nosećih stubova preko reke Svrljiški Timok potkrepljuju činjenicu da je Banjica i u antičko vreme posedovala velelepni rimski most sa celom pratećom infrastrukturom. Danas, Banjica sa jedinstvenim šumama jove, pitkim izvorskim vodama i kupalištem, predstavlja izuzetno mesto za odmor i rekreaciju.

Kotlovi-Evorsioni lonci Belice

 

Kotlovi, evorsioni lonci na reci Belici
Pravu prirodnu retkost u Republici Srbiji predstavljaju tri niza evorsionih lonaca (Kotlovi, Mečidolski i Plužinski kotlovi) koje je na svome toku izdubila reka Belica, leva pritoka Svrljiškog Timoka. Kotlovi – najduži niz od 16 evorsionih lonaca izdubljenih podno odseka starog grada Svrljiga, nalaze se u Niševačkoj klisuri na 7 kilometara od današnjeg administrativnog centra Opštine. U vreme letnjih meseci njihova hladna, pijaća voda pravi je lek za dušu i telo. Nastali evorsijom (vrtložnim kretanjem vode i vučenog materijala), kotlovi su jedan od najvećih turističkih motiva za posetu Niševačke klisure. Zahvaljujući svojoj nepristupačnosti kanjon je zadržao čistoću i lepotu.

Meandar Svrljiškog Timoka

Gorska/Planinska sasa-endemiti
Zahvaljujući svom geografskom položaju klisura Svrljiškog Timoka na svojim obroncima i kamenitim vrhovima obiluje predstavnicima tercijarne i reliktne flore. U naučnim radovima zabeleženo je da u klisuri raste 689 vrsta biljaka. Konstatovano je da postojanje 16 balkanskih endemita a 11 vrsta predstavljaju prirodne retkosti u flori Srbije. Jedna od njih je i Pulsatila montana, planinska ili gorska sasa.

Gorska Sasa